Mossen zijn de eenvoudigste landplanten

Mossen zijn primitieve sporenplanten zoals varens maar nog eerder ontstaan. Ze worden gerekend tot de eenvoudigste en oudste landplanten. Er zijn fossiele vondsten gedaan van mossen die 475 miljoen jaar geleden op aarde groeiden.

Planttechnisch gezien missen mossen zowel wortels als vaatbundels. Mossen zetten zich vast met behulp van wortelachtige structuren die rhizoïden heten. Anders dan bij echte wortels worden die echter niet gebruikt voor de opname van voedingsstoffen en omdat vaatbundels voor het transport van water en voedingsstoffen ontbreken, nemen mossen deze direct via de celwanden op. Daarom zijn mossen in de regel kleine planten en hebben ze meestal blaadjes van slechts één cellaag dik.

Waar groeien mossen?

Mossen hebben zogezegd geen wortels waarmee ze zich in aarde vastzetten en waarmee ze voedingsstoffen naar boven halen. Ze groeien daarom vaak op andere plaatsen dan 'gewone' planten. Waar kom je mossen onder andere tegen?

- Voedselarme graslanden en moerassen zijn gebieden waar veel planten erg laag blijven. Zo blijft er vaak genoeg ruimte en licht over voor mossen.

- Op oevers van sloten waar geen dikke lagen maaisel achterblijven en waar erosie vrij spel heeft, ontstaan soms kleine open plekken waar mossen zich graag vestigen.

-Op plaatsen waar de zon weinig invloed heeft, zijn de meeste planten bescheiden in hun groeikracht en dus klein van omvang.

-Op muren, daken en bijvoorbeeld betonnen paaltjes kunnen (droogteminnende) mossen zich eenvoudig vestigen. Op stammen en takken van bomen en struiken en op dood organisch materiaal zoals verweerde boomstronken en bijvoorbeeld rieten daken groeien veelal vochtminnende mossen. Over het algemeen geldt dat de hoeveelheid van deze vochtminnende mossen meestal afhankelijk is van de hoogte van de luchtvochtigheid.

Zure regen

Bijna alle mossen zijn voor hun water- en voedselhuishouding afhankelijk van regen. Ze zijn daarom erg gevoelig voor de deugdelijkheid van regenwater en reageren sterk op kwaliteitswisselingen. Toen in de jaren '70 en '80 van de vorige eeuw het regenwater relatief veel zuur bevatte, zijn veel mossen in aantallen teruggelopen. Sommige verschenen zelfs op de Rode Lijst van beschermde planten.

Sinds 1990 is er herstel. Zeer waarschijnlijk is dat te danken aan de onnatuurlijke toename van stikstof in de lucht, dus ook in het regenwater, waardoor veel planten harder gaan groeien.

Onderzoek Park Oudegein

De Plantwerkgroep Utrecht van de Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging (KNNV) maakte in 2002 een inventarisatie van de mossen in Park Oudegein en een deel van het aansluitende IJsselbos. Het onderzoek vond plaats in de herfst, de winter en het vroege voorjaar aangezien mossen vanwege hun wintergroene eigenschap in die periode extra goed waarneembaar zijn.

Omdat mossen niet de meest opvallende planten zijn en veel soorten met het blote oog erg op elkaar lijken, was de uitslag van het onderzoek voor velen verrassend. In totaal werden maar liefst 80 verschillende mossen in kaart gebracht.

Zomaar wat mossen

Mossen hebben allerlei bijzondere Nederlandse namen. Bleek boomvorkje, groot rimpelmos, zilvermos, gedraaid knikmos, grijs kronkelsteeltje en gewone haarmuts zijn hier voorbeelden van.

Enkele in Nederland veelvoorkomende mossoorten zijn:

-Parapluutjesmos Marchantia polymorpha

Dat behoort tot de meest bekende en makkelijkst herkenbare mossen van Nederland. Het 'parapluutje' is circa 1 centimeter hoog en bevat de voortplantingsorganen van de plant.
Dit mos groeit onder andere in natte rietlanden maar komt ook voor op licht bewandelde stikstofrijke en niet te droge plaatsen.

-Gewoon smaragdsteeltje Barbula convoluta

Dit mos groeit met heldergroene zoden voornamelijk op zand en goed gedraineerde kleigrond, op plaatsen met een lage vegetatie waar veel gewandeld wordt.

-Gewoon dikkopmos Brachythecium rutabulum

Zeer algemeen voorkomend in Nederland. Diegene die voor het eerst mossen gaat zoeken of eventueel gaat verzamelen, komt vrijwel zeker als eerste met deze soort thuis. Groeit bijna overal waar mos te vinden is behalve wanneer de plaats voedselarm of te zuur is.

-Vliermos Cryphaea heteromalla

Dat groeit op de schors van bomen en struiken en heel soms op steen. Tot voor kort werd vliermos als gevolg van luchtvervuiling nog als zeer zeldzaam aangeduid maar het neemt de laatste jaren weer sterk toe. Inmiddels is het weer van de Rode Lijst van beschermende mossen gehaald.

| |